نخست بايد به اين موضوع توجه داشت كه تحقيقات باستانشناسى ايران ابتدا در دهه‌هاى اخير گسترش يافت « 145 » و در درجهء اول نيز متوجه آثار ايران باستان شد ، سپس بايد اين واقعيت را در نظر گرفت كه ساختمانهاى معمولى منازل آن زمان تقريبا در همهء ولايات اين سرزمين از خشت ساخته مىشد . « 146 » اينها را منابع ، صريحا به ما نشان مىدهند ، و حفاريهاى مناطق مسكونى از ايران قرون نخستين اسلامى نيز اين واقعيت را تأييد مىكند . « 147 » آنها نشان مىدهند كه خانه‌هاى خشتى ، همان گونه كه از نظر سنتى معروف است ، به صورتهاى مختلف بر روى پايه‌هاى سنگى بنا شده‌اند . « 148 » علاوه بر آن خانه‌هاى بسيارى - همچنين ابنيهء عمومى « 149 » - از خشت پخته ( طبق كلمهء آكدى - عربى آجر خوانده شده است . ) « 150 » حتى در حلوان « 151 » و صيمره « 152 » وجود داشت . در كنار آن ، بناهاى سنگى نيز شناخته شده

--> ( 145 ) . نقشه‌اى از ساختمانها و گزارشهاى معمارى دوران اسلامى در ايران را هرتسفلد به دست مىدهد : . ( و نيز نقشه‌اى از آثار باستانى قبل از اسلام ) Herzfeld , khor . nach S . 128 فهرست بناهاى يادبود قبل از نفوذ اسلام تا زمان مغول را نيز مىتوان همان‌جا ص 171 - 163 يافت . - همچنين در اين‌باره Tolstov , Civ . 235 f . ( 146 ) . خراسان : مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 278 ، 282 ، 288 ؛ و نيز اصطخرى : كتاب مسالك الممالك ، ص 254 . سيستان : مقدسى ، ص 304 ، 307 ؛ اصطخرى ، 247 و بعد ؛ افغانستان كنونى : مقدسى ، ص 308 ؛ اصطخرى ، ص 264 ، 274 - 268 ؛ مرو : اصطخرى ، ص 258 ؛ رى : اصطخرى ، ص 207 ؛ اسپهان : مقدسى ، ص 388 و بعد ؛ اصطخرى : ص 198 ؛ كرمان : مقدسى ، ص 464 و بعد ؛ فارس ( جايى كه به‌هرحال ساختمانهاى سنگى زيادى در آن وجود دارد ) : مقدسى ، ص 278 ؛ آذربايجان : مقدسى ، ص 278 ، 377 ؛ حلوان : اصطخرى ، ص 200 . - و نيز : . ( جبال ) . VII 836 f ، ( فارس ) Schwarz III 142 - 144 ( 147 ) . The Iranian Expedition 1937 , ( Neuyork 1938 ) , s . 83 . ( 148 ) . فهرستى از توسعهء اقليمى مواد ساختمانى در ايران به‌وسيلهء : Herzfeld , Khor , 160 - 162 . ( 149 ) . مساجد نيشاپور و حوالى آن : مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 318 - 316 ، در جيرفت : همان‌جا ، ص 466 . ( 150 ) . بازار ترمذ : مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 291 ؛ نيشاپور : راوندى : راحة الصدور ، ص 182 ( در تخريب سال 549 ه / 1154 م ) ؛ رى : اصطخرى : كتاب مسالك الممالك ، ص 207 ؛ طبرستان : حدود العالم ، ص 134 ؛ آذربايجان : ابن حوقل : كتاب المسالك و الممالك ، ص 237 . ( 151 ) . اصطخرى : كتاب مسالك الممالك ، ص 200 . ( 152 ) . همان‌جا .